Najlepsze kryminały skandynawskie. Co czytać? 8 autorów, których warto znać

Skandynawski kryminał od lat ma wierne grono czytelników na całym świecie. Nic dziwnego — oferuje bowiem coś więcej niż efektowne intrygi i pokręcone zagadki: intrygującą scenografię, czyli zarówno gęstą atmosferę, jak i tło społeczne, także wnikliwe portrety bohaterów oraz historie, w których zbrodnia jest tylko początkiem opowieści o ludzkich słabościach, rodzinnych sekretach czy globalnych problemach. Poznaj 8 autorów, którzy szczególnie mocno zapisali się w historii nordic noir i sprawdź, co czytać.

Na czym polega fenomen skandynawskiego kryminału?

Nordic noir ma charakterystyczny, niepowtarzalny klimat. Jest chłodno, mrocznie, często niepokojąco i przygnębiająco — nie tylko z powodu pogody. Akcja wielu powieści rozgrywa się w pozornie spokojnych miasteczkach i uporządkowanych społecznościach, gdzie pod płaszczykiem normalności kryją się konflikty, przemoc, koszmarne tajemnice i traumy. To właśnie połączenie kryminału, thrillera psychologicznego i społecznej obserwacji sprawiło, że literatura skandynawska zdobyła tak dużą popularność.

W skandynawskich kryminałach fantastyczne jest także to, że autorzy nie zawsze spieszą się z rozwiązaniem zagadki, a zarówno scenografia, jak i fabuła oraz napięcie, budowane są powoli. To pozwala czytelnikowi nie tylko poczuć aurę, wyczuć konwencję, wejść w tok rozumowania i działania śledczego (bądź głównego bohatera o innej profesji, dajmy na to dziennikarza), ale i go poznać. Dzięki niuansom, dygresjom oraz wielowymiarowym wątkom może też zobaczyć, że granica między dobrem a złem nie zawsze jest oczywista i tak wyraźna, jak mogłoby się wydawać.

Skandynawskie kryminały: autorzy, książki, cykle

Uwielbiam skandynawskie kryminały, a w tym artykule przedstawiam 8 autorów skandynawskich kryminałów, których warto znać, wraz z ich najważniejszymi książkami i cyklami.

Stieg Larsson i kultowe „Millennium”. Ambitna lektura dla cierpliwych

Jeśli mówić o autorach, którzy spopularyzowali skandynawski kryminał na świecie, trudno pominąć Stiega Larssona. Szwedzki dziennikarz i znawca działalności skrajnie prawicowych organizacji zmarł w 2004 roku, krótko po przekazaniu wydawcy rękopisów trzech powieści, które przyniosły mu światową sławę.

Trylogię „Millennium” tworzą takie tytuły jak: „Mężczyźni, którzy nienawidzą kobiet”, „Dziewczyna, która igrała z ogniem” oraz „Zamek z piasku, który runął” (na ich podstawie powstały także filmy i seriale).

Bohaterami Millenium są dziennikarz Mikael Blomkvist i niezwykła, genialna, bezkompromisowa hakerka Lisbeth Salander.

Po śmierci Larssona seria była kontynuowana przez innych autorów. David Lagercrantz napisał trzy kolejne tomy: „Co nas nie zabije”, „Mężczyzna, który gonił swój cień” oraz „Ta, która musi umrzeć”. Następnie serię przejęła Karin Smirnoff, autorka „Krzyku orła” i „Rysich pazurów”.

Cykl Millenium to kryminał, ale także mocna opowieść o przemocy wobec kobiet, nadużyciu władzy, nierównościach i mrocznych stronach (nie tylko szwedzkiego) społeczeństwa. Larsson połączył dynamiczną intrygę z tematami, które zdecydowanie wykraczają poza klasyczną zagadkę „kto zabił?”. Mocna rzecz!

Camilla Läckberg – cykl z Fjällbacki i Mentalista

Camilla Läckberg to bez wątpienia wielki talent i fenomen — jej każda książka to hit. Świetnie pisze, jest niezwykle błyskotliwa, ma doskonałe pióro i „to coś”. Jej najbardziej znanym cyklem jest „Fjällbacka”, którego głównymi bohaterami są pisarka Erica Falck i policjant Patrik Hedström. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych skandynawskich kryminalnych bestsellerów.

W jakiej kolejności czytać książki Camilli Läckberg? „Księżniczka z lodu”, „Kaznodzieja”, „Kamieniarz”, „Ofiara losu”, „Niemiecki bękart”, „Syrenka”, „Latarnik”, „Fabrykantka aniołków”, „Pogromca lwów”, „Czarownica”, „Kukułcze jajo”, „Płaczka” (kolejny tom w przygotowaniu).

Läckberg szczególnie dobrze wykorzystuje motyw „małej społeczności, w której wszyscy się znają, a jednak nikt nie zna prawdy”. Jej powieści mają nieco lżejszy rytm niż najbardziej ponure odmiany nordic noir, ale rodzinne tajemnice, stare konflikty i zbrodnie potrafią być naprawdę mocne (nigdy nie zapomnę „Kamieniarza”). To dobry wybór dla osób, które lubią kryminał z rozbudowanym wątkiem obyczajowym.

Camilla Läckberg stworzyła również, wspólnie z Henrikiem Fexeusem, cykl „Mentalista”, łączący kryminał z psychologią i zagadkami ludzkiego umysłu. Trylogia Läckberg i Fexeusa o inspektor Mine Dabiri i mentalistycznym ekspercie Vincencie Walderze tworzą trzy tomy: „Mentalista”, „Kult” i „Miraż”. To propozycja dla czytelników, którzy lubią mroczne śledztwa, nieoczywiste tropy i psychologiczną grę z przestępcą. Wbijają w krzesło, serio.

Liza Marklund – Annika Bengtzon oraz Trylogia kamiennego bagna

Liza Marklund to jedna z najbardziej znanych szwedzkich autorek kryminałów i thrillerów. Na jej optyce i sposobie budowania fabuły czuć doświadczenie dziennikarskie. Najbardziej znanym cyklem Marklund jest seria o pracującej dla sztokholmskiego tabloidu dziennikarce, Annice Bengtzon, która łączy pracę reporterską z rozwiązywaniem kryminalnych zagadek. Cykl sprzedał się w ponad 23 milionach egzemplarzy i został przetłumaczony na 40 języków. Jest doskonały!

W skład serii wchodzą takie książki jak: „Zamachowiec”, „Studio Sex”, „Raj”, „Prime Time”, „Czerwona Wilczyca”, „Testament Nobla”, „Dożywocie”, „Miejsce w słońcu”, „Granice”, „Szczęśliwa ulica” oraz „Żelazna krew”.

Intrygująca i warta uwagi jest także Trylogia kamiennego bagna. To drugi ważny cykl w dorobku autorki. Seria obejmuje trzy powieści: „Krąg polarny”, „Zimne bagno” oraz „Burzowa góra”.

Marklund potrafi wykorzystać kryminał do pokazania świata mediów, polityki, presji zawodowej i problemów społecznych. Jej bohaterka nie jest klasycznym detektywem — jest dziennikarką, która szuka informacji, rozmawia ze świadkami i próbuje dotrzeć do prawdy. Dzięki temu powieści mają reporterskie tempo i poczucie, że za fikcyjną historią mogłoby kryć się coś bardzo realnego.

Jo Nesbø – Harry Hole i najciemniejsza strona Oslo

Jeśli skandynawski kryminał miałby ikonę, którą bez wahania można ustawić obok Stiega Larssona (czy Henninga Mankella, który nie został ujęty w tym zestawieniu), byłby nią Jo Nesbø. To zdecydowanie niezwykła postać.

Norweski pisarz, muzyk i ekonomista stworzył jednego z najbardziej charakterystycznych bohaterów współczesnego kryminału — Harry’ego Hole’a, genialnego, ale mocno poturbowanego przez życie policjanta z Oslo. To świetny śledczy, którego życie prywatne dalekie jest od ideału, a nawet szeroko pojętego standardu (zmaga się z uzależnieniem, samotnością i wieloma demonami).

Cykl Harry Hole Jo Nesbø obejmuje takie powieści, jak: „Człowiek-nietoperz”, „Karaluchy”, „Czerwone gardło”, „Trzeci klucz”, „Pentagram”, „Wybawiciel”, „Pierwszy śnieg”, „Pancerne serce”, „Upiory”, „Policja”, „Pragnienie”, „Nóż” oraz „Krwawy księżyc”. Jednak ani Nesbø, ani Hole nie powiedzieli ostatniego słowa — czekamy na kolejny tom.

Nesbø pisze zwięźle, ale bardzo mocno — bez taryfy ulgowej. Jego książki są mroczne, brutalne i pełne zwrotów akcji, ale jednocześnie mają dobrze skonstruowaną fabułę i doskonale nakreślonych bohaterów. Jeśli lubisz kryminały, przy których „jeszcze tylko jeden rozdział” potrafi skończyć się o trzeciej nad ranem, Harry Hole jest bezpiecznym wyborem. A właściwie — bardzo niebezpiecznym.

Poza cyklem o Harrym Hole’u Jo Nesbø napisał również inne znakomite powieści, takie jak „Łowcy głów”, „Syn”, „Macbeth” i „Królestwo”, a także „Krew na śniegu” i „Więcej krwi”. Autor ma na koncie również popularną serię książek dla młodszych czytelników o Doktorze Proktorze.

Mons Kallentoft – mroczny świat Malin Fors

Mons Kallentoft to kolejny szwedzki autor, którego warto znać, szczególnie jeśli szukasz kryminałów bardziej psychologicznych i… literackich. Największą popularność przyniósł mu cykl o Malin Fors, charyzmatycznej policjantce z Linköping.

Serię tworzą takie książki jak „Ofiara w środku zimy”, „Śmierć letnią porą”, „Jesienna sonata”, „Zło budzi się wiosną”, „Piąta pora roku”, „Wodne anioły”, „Duch wiatru”, „Ziemna burza”, „Łowcy ognia”, „Zapach diabła” oraz „Pocałunek kata”. Cykl został przetłumaczony na 26 języków i sprzedał się w ponad 1,5 mln egzemplarzy.

Kallentoft wyróżnia się wyjątkowym sposobem prowadzenia narracji. Jest w niej dużo emocji, mroku i perspektywy ofiar. Kryminał nie jest tu wyłącznie łamigłówką — autor mocno skupia się na tym, co dzieje się z człowiekiem, kiedy zbrodnia zostawia po sobie ślad. To jest naprawdę dobre.

Sofie Sarenbrant – lekkie pióro, ciężki temat i Emma Sköld

Sofie Sarenbrant należy do młodszego pokolenia szwedzkich autorek, ale jej nazwisko już mocno zadomowiło się wśród fanów nordic noir. Najbardziej znana jest z cyklu o policjantce Emmie Sköld, ambitnej śledczej pracującej w Sztokholmie.

Serię rozpoczyna książka „Odpoczywaj w pokoju”, a wśród kolejnych tomów przetłumaczonych na język polski znajdują się m.in. „Drugi oddech”, „Drzwi otwarte”, „Oddział 73”, „Żebraczka”, „Kozioł ofiarny” i „Wstyd” (część dostępna jako tradycyjna książka papierowa, część wyłącznie jako audiobook).

Sarenbrant stawia na lekkie pióro, szybkie tempo, mocne punkty zwrotne i współczesne problemy społeczne. W jej książkach pojawia się przemoc, hejt, uprzedzenia, nadużycia władzy czy problemy psychiczne.

Autorka umiejętnie łączy kryminalną intrygę z tematami, które nie są jej czytelnikom obce. Jej bohaterowie mierzą się nie tylko z przestępstwami, ale również z własnymi lękami, relacjami i trudnymi wyborami. To sprawia, że kolejne tomy czyta się szybko, ale pozostawiają też coś do przemyślenia. Lekkie, ale przejmujące i dobre.

Unni Lindell – norweska szkoła kryminału wyższego stopnia

Unni Lindell to jedna z najbardziej znanych norweskich autorek kryminałów. W Polsce ukazały się takie książki jak „Miodowa pułapka”, Człowiek mroku” , „Słodka śmierć” oraz „Czerwony kapturek”.

Lindell interesuje nie tylko sama zbrodnia, lecz także psychologia sprawców, ofiar i prowadzących śledztwo. Jej kryminały mają klasyczną konstrukcję, ale nie brakuje w nich mroku, napięcia i dobrze rozwiniętych wątków obyczajowych.

Autorka potrafi stopniowo budować atmosferę zagrożenia, nie odsłaniając wszystkich kart od razu. Dużą rolę odgrywają u niej również relacje między bohaterami i ich osobiste historie. Dzięki temu kryminalna zagadka nie jest jedynym powodem, dla którego chce się sięgnąć po kolejny tom. Świetne!

Kristina Ohlsson – zbrodnia okiem ekspertki

Kristina Ohlsson to „mocna zawodniczka”, która czerpie ze swojego doświadczenia zawodowego. Pracowała jako ekspertka ds. zwalczania terroryzmu w OBWE, wcześniej związana ze szwedzkimi służbami specjalnymi i Ministerstwem Spraw Zagranicznych. Pracowała również w Szwedzkiej Akademii Obrony Narodowej, gdzie zajmowała się problematyką Bliskiego Wschodu oraz polityką zagraniczną Unii Europejskiej. Nic więc dziwnego, że w jej powieściach często pojawiają się zagadnienia związane z bezpieczeństwem, terroryzmem i pracą służb.

Jej najbardziej znane serie to cykl o Fredrice Bergman i Aleksie Rechtcie, seria o prywatnym detektywie Martinie Bennerze oraz nowszy cykl „Strindberg”. W Polsce czytelnicy znają ją głównie z książek „Niechciane”, „Odwet”, „Na skraju ciszy”, „Wyścig z czasem” i „Papierowy chłopiec”.

Ohlsson dobrze radzi sobie z budowaniem napięcia bez nieustannego epatowania przemocą. Jej książki są inteligentne, wielowątkowe i mocno osadzone w pracy śledczych, dlatego przypadną do gustu osobom, które lubią kryminały wymagające od czytelnika odrobiny uwagi. Niektóre wątki są przeznaczone wyłącznie dla osób o mocnych nerwach.

Najlepsze kryminały skandynawskie — co czytać?

Którego autora skandynawskich kryminałów wybrać na początek? To zależy przede wszystkim od tego, jakiego rodzaju napięcia szukasz. Jeśli potrzebujesz mocnej, wnikliwej i bardzo angażującej historii społecznej, sięgnij po Larssona. Jeśli lubisz małe miejscowości, rodzinne sekrety i wnikliwie poprowadzone wątki obyczajowe, dobrym wyborem będzie Läckberg. Fani mocnych thrillerów powinni dać szansę Nesbø, a osoby szukające bardziej psychologicznego kryminału mogą zacząć od Kallentofta lub Ohlsson.

Jedno jest pewne: skandynawski kryminał dawno przestał być literacką modą. To osobny, niezwykle charakterystyczny nurt, który potrafi połączyć zagadkę kryminalną z opowieścią o człowieku, jego lękach i świecie, w którym pozornie spokojne życie może w każdej chwili pęknąć jak cienki lód.

Jeśli więc masz ochotę na książkę, która wciągnie cię bardziej niż kolejny serial kryminalny, wybierz jednego z tych autorów, przygotuj herbatę i zarezerwuj sobie wieczór (nie musi być jesienny). Z dużym prawdopodobieństwem na jednym rozdziale się nie skończy.